Para que non se repitan situacións así, esixen á Xunta un programa estable
de actividades de investigación, divulgación, homenaxe e aproveitamento pedagóxico relacionado co tempo en que o espazo foi cárcere franquista
16 de xaneiro de 2025.- Ante a gravedade das declaracións emitidas onte no Parlamento galego polo portavoz do PP, o señor Ferro Iglesias, nas que negaba a existencia de mortes na illa de San Simón durante a etapa en que foi campo de concentración franquista (1936-1943), as entidades agrupadas na Iniciativa Galega pola Memoria (IGM) veñen de facer pública unha declaración na que califican as afirmacións “de extrema gravidade, polo que supoñen de negación da verdade histórica e banalización do acontecedido nun das máis duras e crueis prisións franquistas” e por iso solicitan “ inmediata rectificación pública do representante do PP e unha petición de desculpas ás vítimas e ás súas familias.”
Recordan desde o organismo, que agrupa a boa parte do movemento memorialista do país, que “está máis que acreditada e demostrada a represión extrema, a crueldade, as torturas, os traballos forzados, as extorsións o terror que sufriron os presos da Illa de San Simón e do barco Upo Mendi”. Nese senso, e seguindo as investigacións de Gonzalo Amoedo e Roberto Gil, publicadas no libro “Episodios de terror durante a guerra civil na provincia de Pontevedra. A illa de San Simón (editorial Xerais, 2008)”, explican que na illa de San Simón morreron cando menos 482 persoas de fame e enfermidade, sobre todo nos anos 1940-1941 e 1942 e a cifra “non recolle a totalidade das mortes xa que a documentación que existe é incompleta ou de difícil acceso”. A maior parte destas persoas falecidas por fame e enfermidades –explican- eran o grupo de presos coñecidos como “os vellos”: persoas de avanzada idade procedentes de zonas afastadas de Galiza, que non contaban con redes de apoio familiar. Constatan ademais que foron enterrados en cemiterios de Redondela e Vigo e ainda hoxe hai numerosas familias que non coñecen onde están os seus restos.
A IGM entende que “a illa foi unha especie de “corredor da morte” para ducias de presos aos que foron buscar para ser fusilados diante dun pelotón militar ou sacados de noite por grupos falanxistas e da garda cívica para ser “paseados” nas estradas dos concellos da contorna”. E ante a negativa expresada onte por Ferro Iglesias lembran tamén que “é de público coñecemento que o 5 de agosto de 1938 fusilouse na illa a 8 presos asturianos que foran trasladados desde o campo de concentración de Camposancos”-
Ante a evidencia dos datos, desde a Iniciativa Galega pola Memoria cualifican as declaracións do parlamentario popular de “irresponsables e falsas, un exemplo máis da actitude negacionista e revisionista da Xunta e do PP en relación coa represión franquista e coa Illa de San Simón”, e lembran que “a Xunta do PP négase a desenvolver programacións de memoria histórica e convertiu a Illa de San Simón nun parque de atraccións xestionado por empresas privadas que organizan nese espazo actividades que ocultan e trivializan o seu pasado como lugar de terror, de tortura, de morte e represión ideolóxica”.
Consideran que todo o anterior confirma a necesidade de que San Simón sexa declarado “Lugar de memoria histórica democrática” ao abeiro do previsto na lei 2022 de memoria democrática, tal como solicitou o pasado mes de xullo de 2024 a IGM que ademais demanda a aprobación dun plan de usos da illa que prohiba expresamente o desenvolvemento de actividades ofensivas cara ás vítimas, e a organización dun programa estable de actividades de investigación, divulgación, homenaxe e aproveitamento pedagóxico relacionado co período en que a illa foi campo de concentración franquista, para que non se repitan nunca situación como a de onte, amosándose disposta a prestar a colaboración precisa para levalo a cabo. Por último, solicitan que a Xunta apoie publicamente e colabore na declaración de San Simón como lugar de memoria histórica democrática e que recupere a denominación de “Illa da Memoria”.

Un milleiro de persoas acompañaron o movemento memorialista galego na manifestación deste sábado en Meirás, que topou as portas do Pazo pechadas polo Goberno do Estado quen impediu unha xornada festiva nos xardíns das Torres, un espazo recuperado co esforzo de ducias de activistas durante máis de corenta anos, un espazo público e de memoria democrática prohibido hoxe ás vítimas da barbarie fascista, representadas nunhas imaxes en carteis colocadas ás portas de Meirás nos prolegómenos da marcha.
“Desde a última marcha a Meirás mudou algo moi significativo. O Pazo agora é patrimonio do Estado. O que non mudou é o lado do muro no que temos que manifestarnos. Seguimos sen poder entrar no Pazo de Meirás. O Estado español non permitiu. Nunha democracia normal, hoxe as portas de Meirás estarían abertas. Mais están pechadas”, dixo Carlos Babío, portavoz da #IniciativaDEFENDEMeirás, plataforma da manifestación que apoiaron 68 organizacións memorialistas de todo o país, partidos, sindicatos, asociacións veciñais e culturais.
O escenario, previsto para ser instalado nos xardíns do Pazo, situouse finalmente na explanada principal, a carón das portas que o Goberno central se negou a abrir sen xustificar a súa negativa en argumento ningún. Pouco despois das doce, arrancou a marcha cunha pancarta co lema O Pazo para o pobo e a memoria, seguida doutra levada por persoas represaliadas durante os estertores do franquismo na Transición e que recollía a lista das case seiscentas persoas asasinadas polo terror fascista a partir del 1936.
“Por aquelas e aqueles que viron as súas casas e terras furtadas para maior gloria do ditador e do seu réxime. Por aquelas e aqueles que, en tempos de miseria, tiveron que dar o que non tiñan para obsequiar a quen lles negaba a liberdade. Por aquelas e aqueles que padeceron persecución por seren veciñas e veciños do ditador. Por aquelas e aqueles que nos anos da II República soñaron cun Meirás e cunha Galiza na que vivir unha vida xusta e traballaron con entusiasmo pola conquista desa idea. E remataron nunha cuneta, no cárcere, nos montes, no exilio. Ou simplemente obrigadas e obrigados a recibir a Franco ao berro de Arriba España e co brazo en alto, ou colgando a bandeira bicolor no balcón da súa casa baixo coacción. Aclamando pola forza a quen lles furtara o futuro. Por todas e todos, reivindicamos un pazo de Meirás en posesión do pobo”, explicou Manuel Pérez Lorenzo, outro dos portavoces da plataforma impulsada pola IGM (Iniciativa Galega pola Memoria), durante a lectura do manifesto.
Na marcha, de apenas tres quilómetros por estradas dos arredores do Pazo, tomou parte o alcalde de Sada, Benito Portela, que colaborou na organización do acto, xunto a líder e portavoz nacional do BNG, Ana Pontón e outros cargos nacionalistas, militantes e simpatizantes de Anova, con Antón Sánchez á cabeza, de Podemos, con Antón Gómez-Reino, Esquerda Unida e de Sadamaioría e da Marea Atlántica. Partidos, sindicatos e asociacións arrouparon aos representantes do movemento memorialista da Coruña, con Fernando Souto, presidente da CRMH, e as ex presidentas Beatriz Gómez e Manuel Monge, con outros destacados activistas da loita por Meirás, como Plácido Lizancos. Tamén estiveron presentes colectivos memorialistas do resto de Galiza.
“Estamos aquí porque a batalla por Meirás non rematou”, dixo Carlos Babío na lectura do manifesto, despois das intervención dos actores Isabel Risco e Fernando Morán, que ofreceron unha parodia da familia Franco, e de tres pezas das Tanxugueiras que entusiasmaron aos asistentes. “De agora en adiante, Meirás debe servir para honrar a memoria das vítimas. Sen menoscabo doutras funcións e valores que o conxunto atesoura, o pazo de Meirás ten que ser no futuro fundamentalmente un espazo referente de memoria democrática, pois foi epicentro do poder do franquismo durante 36 veráns e é resultado dun espolio continuado. Por iso foi reivindicado como patrimonio público, non por ningunha outra razón”, concluíu Babío, quen subliñou que o obxectivo do acto non era outro que impedir a rapina dos Franco e volveu reclamar que o Estado e a Xunta de Galiza se impliquen en protexer os bens todos que forman parte dun conxunto declarado Ben de Interese Cultural.
O berro de ‘Franquismo Nunca Máis’ e co agradecemento da #IniciativaDefendeMeirás a todas as asociacións que colaboraron na mobilización, ao Concello de Sada pola súa decisiva contribución para poder celebrar un acto salvando todos os obstáculos que puxo a Administración central, a Luis Davila, autor do cartel, as artistas que se comprometeron na festa, Isabel Risco, as Tanxugueiras (Aida, Olaia e Sabela) e Fernando Morán e todas as persoas que colaboraron achegando o seu apoio, rematou a maior mobilización das memorias do país desde hai quince anos.   

A plataforma agradece o apoio de milleiros de persoas e ducias de colectivos que empurraron a loita capitaneada por Babío e Pérez Lorenzo que, de novo, lograron con pedagoxía e divulgación mudar a decisión do Estado, inasumíbel en democracia
Máis alá do que determine o Supremo, para a IGM a decisión de onte é unha vitoria e agarda que “o pobo non volva precisar nunca facer titánicos esforzos para lograr que Estado e Xunta defendan a memoria das vítimas do xenocidio franquista”
A Coruña, 10 de marzo de 2021. A Iniciativa Galega pola Memoria quere amosar a súa satisfacción pola decisión do Estado de recorrer a sentenza da Audiencia Provincial da Coruña que, ademais de obrigar a indemnizar á familia Franco, establece a boa fe no proceder do ditador e a súa descendencia. Para o colectivo, o cambio de parecer dos gobernos, tanto estatal como autonómico, volve amosar a forza da loita pola memoria que o pobo galego vén exercendo desde hai décadas. Sen o esforzo maratoniano realizado nos últimos quince días por millares de persoas e ducias de colectivos galegos e estatais, as administracións avalarían unha sentenza que resulta totalmente inasumíbel desde o punto de vista democrático, non só por pretender institucionalizar o espolio a través da entrega de cartos públicos a quen o realizou, senón tamén por dar por bo un relato edulcorado da ditadura xenocida que suporía unha nova burla ás vítimas.
A loita social foi clave para rematar coa incomprensíbel pasividade que as institucións democráticas mantiveron durante máis de corenta anos respecto ao espolio da familia Franco. O cambio que supuxo a interposición en xullo de 2019 da demanda para a recuperación de Meirás veu provocado por anos de mobilización social. Cando foi iniciada por apenas media ducia de integrantes da CRMH da Coruña que se apostaban cunha pancarta ás portas do Pazo pedindo a súa devolución, a súa pretensión era considerada unha tolemia, pero seguiron adiante e o seu constante e solitario esforzo persoal conseguiu a base de investigación e divulgación mudar a opinión pública: a das institucións e a da sociedade galega, que hoxe é maioritariamente –mesmo unanimemente se temos en conta a postura do seu Parlamento- partícipe da loita contra a impunidade franquista que simboliza Meirás. Para o cambio foi clave o titánico e desinteresado traballo dos investigadores Carlos Babío e Manuel Pérez Lorenzo, sobre o que se sustentou a demanda estatal. Dous anos despois da súa presentación, o seu papel e o do movemento memorialístico volve ser clave para lograr, con apenas quince días de marxe, facer cambiar de opinión aos dous gobernos que, de novo, se querían amparar en cuestións técnicas para eludir a súa obriga de defender, sen escusas, os postulados democráticos.  Nas últimas dúas semanas, Babío e Pérez Lorenzo encabezaron un manifesto que de novo facía pedagoxía respecto a postura da Audiencia e as súas consecuencias, e lograron co apoio sen fisuras de todos os colectivos englobados na IGM, miles de sinaturas e o apoio de ducias de agrupacións galegas e estatais, nomeadamente vascas, madrileñas e andaluces, en apenas 24 horas. Co mesmo obxectivo atenderon a medios de comunicación, reuníronse cos partidos representados no parlamento galego e encabezaron un acto reivindicativo nas portas da Delegación do Goberno. Onte o extenuante traballo daba os seus froitos cun comunicado do goberno totalmente diferente ao emitido quince días atrás.
Por todo iso, a IGM quere agradecer o esforzo de ambos, así como o de todas as persoas que a través da súa sinatura, do seu traballo nas diferentes organizacións memorialísticas ou co seu discurso nas redes ou no seno das súas respectivas agrupacións políticas, empurraron para lograr, de novo, mudar o que parecía inamóvibel. Alegrase de ter sido quen, unha vez máis, de demostrar que a base de traballo, información e determinación, o movemento memorialístico e en xeral, o pobo galego é quen de mudar unha posición do Estado que resultaba un atentado contra a dignidade das vítimas.
Máis alá do que determine o Tribunal Supremo, para a IGM a decisión de onte é unha vitoria e agarda que o pobo non volva precisar nunca máis facer titánicos esforzos para lograr que as administracións democráticas que o representan traballen na  defensa da memoria das vítimas do xenocidio franquista.

Pontevedra, 16 de febreiro de 2021. A Iniciativa Galega pola Memoria quere amosar a súa discrepancia coa sentenza emitida pola sección número 3 da Audiencia Provincial de A Coruña  que recoñece o dereito da familia Franco a percibir unha indemnización polas catro décadas que, xa en democracia, gozou do Pazo de Meirás, e reclama ao goberno estatal que a recorra. Á IGM escápaselle a lóxica de indemnizar a alguén por aproveitarase dun ben que, segundo o mesmo fallo, foi obtido de xeito fraudulento. Que as institucións democráticas tardaran tanto tempo en recuperar o espoliado foi, precisamente, o que converteu o Pazo de Meirás nun símbolo da impunidade franquista. A única vítima desta demora foi o pobo galego que, tras a Transición, conviviu durante corenta anos coa vergoña do espolio impune. Sumar ao adiamento unha indemnización para quen herdou o roubado é, para a IGM, unha clara anomalía democrática, e non pode máis que lamentar profundamente o paso atrás que supón esta decisión para a recuperación da memoria das vítimas do franquismo.
Para a IGM, o máis grave da sentenza non está no desembolso económico senón na nova burla que supón que o tribunal estableza que non houbo “mala fe” na ocupación continuada dun ben obtido durante a ditadura militar mediante o uso do espolio. Que, unha vez máis, se branquee o franquismo e mesmo se poña en dúbida a loita das vítimas e do propio movemento memorialístico ao rexeitarse no texto a memoria oral como proba das irregularidades na ampliación da finca, a pesar de que estas están avaladas, ademais de polo testemuño da veciñanza represaliada, por abundante documentación.
A IGM lembra que o traballo de recuperación da memoria feito polo pobo galego, e nomeadamente polas persoas que nos albores da democracia fundaron a CRMH da Coruña, foi absolutamente imprescindíbel para que o Estado recuperase a propiedade a pesar da  absoluta inacción da administración durante catro décadas. Por iso lamentan o menosprezo,  tamén amosado durante o proceso de decisión sobre o futuro do inmóbel, para o que non se tivo en conta ao movemento memorialístico a pesar do seu papel determinante.
Malia insistir en que o novo xeito de branquear o franquismo é moito máis grave que calquera desembolso económico, a IGM non quere deixar de lembrar que a sentenza basea o dereito da familia do ditador a ser indemnizada, nos gastos de mantemento así como nas obras de rehabilitación levadas a cabo tras o incendio de febreiro de 1978. Porén, e sen entrar a valorar as incógnitas sobre a orixe do lume, a herdeira do ditador xa fora indemnizada coa importante cifra de 13 millóns e medio de pesetas daquel tempo, polo que esta sentenza suporía pagarlle a familia dúas veces polo mesmo incendio. Tampouco parece que sexan moi dignas de compensar as obras de mantemento e conservación dado o estado ruinoso no que se atopa actualmente o Pazo. Sinalar, por último, que o Estado seguiu prestando servizos, e polo tanto derivando recursos públicos a Meirás, cando menos, ata 1990. Ademais, a propiedade foi fonte de ingresos para a familia do ditador, que a explotou e especulou con ela durante décadas.